Een gezonde basis… gegarandeerde kwaliteit

Een gezonde basis voor goed onderwijs

Home > FAQ > Gratis schoolboeken

Gratis schoolboeken

De regeling voor gratis schoolboeken is uitgesteld tot schooljaar 2009-2010. Wat zijn de consequenties voor de ouders?

Het gratis lesmateriaal in het voortgezet onderwijs wordt in twee stappen ingevoerd. Voor komend schooljaar wordt het geld voor het lesmateriaal rechtstreeks overgemaakt aan de ouders van middelbare scholieren. Voor iedere leerling ontvangen zij 316 euro belastingvrij. Dat is de gemiddelde prijs van een boekenpakket. Vanaf 1 augustus 2009 gaat het geld naar de scholen. De scholen doen de inkoop en het lesmateriaal is gratis voor ouders en leerlingen. De ministerraad heeft hiermee op voorstel van staatssecretaris Van Bijsterveldt van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap ingestemd.

Welk bedrag krijgen scholen straks voor aanschaf van leermiddelen?

Vanaf het schooljaar 2009-2010 krijgen scholen 316 euro per leerling per jaar. Het kabinet stelt hiervoor circa driehonderd miljoen euro per jaar beschikbaar. De ministerraad heeft hiermee ingestemd. 

De maatregel geldt alleen voor leerlingen die staan ingeschreven bij een school die door het ministerie van OCW wordt bekostigd. Het gratis lesmateriaal bestaat uit leerboeken, werkboeken, project- en tabellenboeken, examentrainingen en -bundels, eigen leermateriaal van de school, cd’s, dvd’s en de (toegangs)kosten van digitaal leermateriaal.

Wanneer wordt bekend hoe hoog het bedrag is dat scholen krijgen voor de aanschaf van leermiddelen?

Voor schooljaar 2008/2009 wordt voor iedere leerling 316 euro belastingvrij rechtstreeks overgemaakt aan de ouders van middelbare scholieren voor de aanschaf van het lesmateriaal. Dat is de gemiddelde prijs van een boekenpakket.

In juni 2009 ontvangen scholen voor het schooljaar 2009-2010 316 euro per leerling. Scholen hoeven hier niets voor te doen. De bijdrage van 316 euro per leerling maakt onderdeel uit van de lumpsumfinanciering.

Wat moeten scholen regelen om ervoor te zorgen dat ouders of leerlingen de tegemoetkoming schoolboeken van 316 euro ontvangen?
De betaling van 316 euro aan de ouders in december 2008 zal lopen via de IB-Groep en de Sociale Verzekeringsbank. Om de betaling correct te laten verlopen, is het van belang dat de scholen hun leerlingtelling per 1 oktober op orde hebben én dat de registratie van leerlingen in de Gemeentelijke Basisadministratie (de GBA) op orde is. Als u weet dat een leerling risico loopt niet op de juiste manier in de GBA te staan, is het zaak daar ouders op te attenderen.
Welke leermiddelen moeten uit dat bedrag betaald worden?

Al het lesmateriaal dat voor een specifiek leerjaar nodig is en dat naar vorm en inhoud is gericht op informatieoverdracht in onderwijsleersituaties, kan uit de toegekende som betaald worden. Hieronder vallen: leerboeken, werkboeken, bijbehorende cd-roms/ dvd’s, examenbundels, project- en tabellenboeken, door de school gemaakt materiaal, licenties voor online materiaal.

Middelen die meerdere jaren meegaan of geen informatiedragers zijn, moeten ouders nog steeds zelf betalen, bijvoorbeeld schriften, multomappen, rekenmachine, sportkleding, gereedschap, beschermende kleding/bril, usb-stick en laptop. Maar ook atlassen, woordenboeken, lees- en literatuurboeken en de kosten van ICT-applicaties (zoals tekstverwerkingprogramma’s) komen voor rekening van de ouders.

Minder draagkrachtige ouders kunnen voor andere schoolkosten dan die van schoolboeken nog altijd een beroep doen op de WTOS.

Worden er met het geld ook eisen aan de kwaliteit van boeken gesteld?

Nee, een school maakt op grond van eigen afwegingen een eigen keus. Natuurlijk blijven de eindtermen onverlet bestaan, om de kwaliteit van onderwijs te garanderen. Ook zal de inspectie hierop toezien.

Vervalt hiermee de tegemoetkoming die ouders vanuit de WTOS kunnen krijgen?

Voor de financiering van schoolboeken zal deze tegemoetkoming vervallen. Voor de overige kosten blijft de tegemoetkoming bestaan tot 2009 of 2010, voor die ouders die er recht op hebben. Daarna gaat de tegemoetkomingsregeling op in de inkomensafhankelijke kindertoeslagregeling.

Moeten/mogen scholen vanaf schooljaar 2009-2010 zelf hun studieboeken printen?

Er is geen sprake van dat scholen vanaf schooljaar 2009-2010 hun studieboeken moeten/mogen printen. Wel worden vanaf volgend schooljaar de schoolboeken voortaan gefinancierd vanuit een lumpsum die door de overheid beschikbaar is gesteld. Dit heeft echter niets te maken met het printen van boeken door scholen. Op studie- en schoolboeken rusten auteursrechten. Deze rusten zowel op de papieren als de digitale versie. Als een school een boek wil printen, zal de school eerst het digitale bestand nodig hebben. Dit bestand kan de school alleen via een licentie van de uitgever krijgen. Als de school dit digitale bestand zou willen printen voor alle leerlingen, moet dit ook eerst met de uitgever worden geregeld. Er zijn geen nieuwe ontwikkelingen op dat vlak.

Iets anders is het nieuws dat studenten via StudyPrint (http://studyprint.nl/) de mogelijkheid krijgen om gratis te printen als ze gebruikmaken van gesponsord papier. Daarbij moet altijd sprake zijn van een legale bron en de print moet bedoeld zijn voor privégebruik. Maar deze mogelijkheid wordt nu al geboden, en heeft niets met komend schooljaar te maken.

Moeten scholen betalen voor auteursrechten?

Uitgevers en auteurs hebben het auteursrecht op het werk dat ze uitgeven (leer- en werkboeken, cd-roms, websites enzovoort). Het is daarom bij wet verboden producten te kopiëren of te verhuren zonder toestemming van de uitgever.

Voor auteursrechten hoeven scholen niet apart te betalen.

Mag een school een leerboek dat niet meer in herdruk wordt genomen vrijelijk kopiëren?

Men mag een geheel boek fotokopiëren (dus alleen van papier naar papier), als dat boek niet meer in de handel is of komt. Daarvoor moet dan wel de reprovergoeding worden betaald aan stichting Reprorecht, waarvoor het reguliere onderwijs een afkoopregeling heeft getroffen.

Wij raden scholen altijd aan in elk geval contact op te nemen met de uitgever om te informeren of een (her)druk leverbaar is of binnenkort komt, of dat de uitgever een alternatief kan aanbieden.

Moeten scholen verhuurrecht betalen?

Voor leerboeken en opgaven- of opdrachtenboeken (gebruiksboeken) hebben de meeste uitgevers met de schoolboekhandels afgesproken, dat ze deze voor een periode van maximaal vier jaar mogen verhuren. De boekhandels betalen een vergoeding om deze boeken aan leerlingen te mogen verhuren. Leerlingen hoeven niet apart verhuurrecht te betalen, want de boekhandel versleutelt dit in de prijs.

Voor werkboeken (verbruiksmateriaal) hebben de uitgevers geen toestemming tot verhuur gegeven, noch aan de schoolboekhandels, noch aan de scholen. Aangezien werkboeken niet bedoeld en gemaakt zijn om te verhuren, uit te lenen of op andere wijze langer dan een jaar te gebruiken, hebben schoolboekhandels (en andere partijen, zoals scholen) geen toestemming van de uitgever deze te verhuren.

Moet mijn school nu weer een intern boekenfonds beginnen?

Nee. In het voorstel van OCW staat dat scholen de schoolboekenvoorziening naar eigen inzicht kunnen organiseren. Als uw school nu de schoolboekenvoorziening heeft uitbesteed aan een distributeur of boekhandel, kunt u dat gewoon blijven doen. Wat zal veranderen, is dat de school de rekening krijgt in plaats van de ouders. Houd er wel rekening mee dat nu vaak een mix van huur- en koopboeken wordt aangeboden. Maak over het terugleveren van de koopboeken goede afspraken met de distributeur, want de leerling koopt de boeken niet meer, maar de school!

Mogen scholen geld aan ouders vragen voor boeken die nodig zijn voor extra (keuze)vakken die leerlingen kiezen?

Nee. Vanaf schooljaar 2009-2010 is de school verantwoordelijk voor het gratis ter beschikking stellen van het lesmateriaal aan de leerling. Het gaat om lesmateriaal dat voor het desbetreffende leerjaar door de school is voorgeschreven. Dat geldt voor het hele onderwijsaanbod dat de leerling gedurende dat jaar volgt. Dus niet alleen voor de verplichte vakken, maar ook voor de extra (keuze)vakken. De bekende uitzonderingen zijn atlassen en woordenboeken.

Mogen scholen ouders om een vrijwillige bijdrage vragen?

Wel als deze bedoeld is voor kluisjes, excursies en dergelijke. Het is niet de bedoeling dat scholen ouders via een omweg laten meebetalen aan leermiddelen waarvoor scholen een budget hebben ontvangen.

Mogen scholen statiegeld of een borg vragen om te voorkomen dat leerlingen slordig met boeken omgaan?

Ja, dat mag, als u dat in overleg met de medezeggenschapsraad (MR) doet.

Kunnen scholen vanaf schooljaar 2009/2010 het thuisbezorgen van boekenpakketten in rekening brengen bij de ouders?

De schoolboeken moeten vanaf schooljaar 2009/2010 gratis ter beschikking worden gesteld. De manier waarop scholen de schoolboeken gratis ter beschikking stellen is een keuze voor de school: ophalen op school of thuis laten bezorgen. Dit moet altijd gratis zijn voor de ouders.

Is het extra geld voor schoolboeken geoormerkt?

Nee. Het geld is niet geoormerkt. Het wordt in de lumpsum van de school opgenomen.

Moeten scholen apart verantwoording afleggen over de financiering van de schoolboeken?

Nee, de financiering is onderdeel van de lumpsum en wordt dus meegenomen in de reguliere verantwoordingssystematiek. Hierbij zal ook de MR moeten worden betrokken.

Kan een school ook meer aan schoolboeken uitgeven dan de extra middelen die ze krijgt?

Ja, een school kan voor de financiering van leermiddelen putten uit andere middelen waaruit de lumpsum is opgebouwd. Daarnaast kunnen scholen gebruik maken van de eigen reserves, of van kredieten die zijn opgebouwd bij de boekhandel.

Er zijn scholen die momenteel een duurder boekenpakket hebben dan het bedrag dat in 2008 per leerling aan de lumpsum wordt toegevoegd. Is daar iets voor geregeld?

Deze scholen zullen tijd nodig hebben om naar de nieuwe situatie toe te groeien. Om hierin te voorzien is er voor scholen in de periode 2008 tot en met 2010 een budget beschikbaar van 48 miljoen euro. Hiervoor wordt een regeling gemaakt op basis waarvan scholen aanspraak kunnen maken op dit budget.

Hoe krijgen scholen geld voor de overgang naar gratis schoolboeken?

Scholen hoeven geen aanvraag in te dienen voor het invoeringsbudget. De tegemoetkoming bestaat uit twee delen:

  • een vast bedrag per school van 10.000 euro per BRIN-nummer. Dit ontvangt de school in september 2008.
  • een bedrag per leerling van 31 euro (peildatum 1 oktober 2008). Dit ontvangt de school op 1 mei 2009.

Het invoeringsbudget is bestemd voor ondersteuning bij het aanbestedingsproces, voor het toegroeien naar de nieuwe situatie en voor innovatie van het leermiddelenbeleid.

Zie voor meer informatie de ‘Tijdelijke regeling tegemoetkoming invoeringskosten gratis lesmateriaal' 

Hoe zit het met gratis lesmateriaal voor scholen die geen boeken gebruiken?

Gezien het uitgangspunt van OCW betalen deze scholen uit het bedrag de licenties voor (webbased) leermiddelen en ander (elektronisch) leermateriaal. In principe mag een school ook laptops gewoon uit de lumpsum betalen, als ze de licenties dan maar niet aan de ouders in rekening brengen. Niet onder de lumpsum vallen bijvoorbeeld usb-sticks en ICT-applicaties die langer dan een jaar meegaan.

In de regeling wordt gedefinieerd wat wel en niet gefinancierd wordt. Deze definitie is vooral bedoeld om duidelijk te maken wat de school niet meer aan de ouders kan vragen. Uiteindelijk komen de middelen in de lumpsum en kunt u zelf beslissen hoe u de middelen inzet.

Hoe zit het als vo-leerlingen een opleiding volgen op een roc?

Alle leerlingen die ingeschreven staan aan een school op het bekostigde voortgezet onderwijs, hebben recht op gratis schoolboeken. Dus ook vo-leerlingen die voortgezet algemeen volwassenenonderwijs volgen op een roc, maar ingeschreven staan op een school voor voortgezet onderwijs. In dat geval ontvangt de vo-school de financiering voor de leerling, inclusief het bedrag voor de aanschaf van schoolboeken. Deze school heeft dan de wettelijke plicht om boeken te kopen voor de leerlingen. Deze plicht kan overgenomen worden door het roc waar de leerling onderwijs volgt. De school voor voortgezet onderwijs en roc moeten daarover afspraken maken in hun samenwerkingsovereenkomst.

Vanzelfsprekend kunnen de school voor voortgezet onderwijs en roc ook andere afspraken maken, afhankelijk van het onderwijsprogramma en van de schoolboeken die zijn voorgeschreven. De gratis schoolboeken zullen wel altijd onderdeel moeten zijn van de overeenkomst die de vo-school en roc sluiten over het uitbesteden van leerlingen.

Met welke zaken moet de school rekening houden?

Voor elke school is de situatie weer anders. Hieronder krijgt u daarom geen antwoorden, maar wel een (nog niet uitputtend) overzicht van de vragen die u uzelf kunt stellen, plus een aantal suggesties.

Vraag uzelf eerst af: kom ik rond met 316 euro per leerling? Check wat er uit dit bedrag betaald moet worden en wat niet. Houd bij een intern boekenfonds ook rekening met personeelskosten, verzekering, opslag, leenrecht/verhuurrecht/auteursrecht, en dergelijke. Als u uitkomt, is dat mooi, maar u kunt deze operatie gebruiken om uw leermiddelenbeleid eens tegen het licht te houden.

Komt u niet uit met 316 euro per leerling? Maak een analyse van de huidige kosten. Kom op basis daarvan met alternatieven in uw leermiddelenbeleid. Begin nu met denken en plannen! De volgende zaken kunnen van belang zijn voor uw keuzes.

  1. Financiën: zijn er goedkopere methoden? Het betreft lumpsum: wilt u ergens anders op bezuinigen? Door samen te werken met anderen kunt u wellicht goedkoper inkopen, bijvoorbeeld door direct in te kopen bij de uitgevers. Houd rekening met kosten voor auteursrecht, leenrecht en verhuurrecht. Hoe gaat u de overige schoolkosten en vrijwillige ouderbijdrage innen? Gaat u een borgsysteem instellen? Hebt u een overschot uit uw intern boekenfonds? Hoe bestemt u dat? Hoe gaat u om met leerlingen die dubbele pakketten nodig hebben (bijvoorbeeld LOOT-leerlingen)?
  2. Onderwijsinhoudelijk: wilt u andere leermiddelen gaan gebruiken (bijvoorbeeld digitaliseren)? Wat doet u met werkboeken?
  3. Personeel: wilt u (een deel van) uw personeel andere taken geven (bijvoorbeeld zelf materiaal maken of bestaande leermiddelen arrangeren)?
  4. Organisatie: denk aan het opstellen van (nieuwe) beslisregels over de keuze en aanschaf van leermiddelen. Wie gaat waarover? Wie krijgt welk budget? Welke kaders geeft u aan teams? Wilt u een intern of extern boekenfonds? Vergeet niet te overleggen met de MR. Maak nieuwe afspraken met uw dienstverlener over zaken als het contract, de inning van de vrijwillige ouderbijdrage, het omgaan met beschadigde boeken, afschrijftermijnen, enzovoort. Waar kunt en wilt u samenwerken (binnen uw bestuur, met andere scholen in de regio, enzovoort)?
  5. Administratie: wilt u een borgsysteem instellen en hoe administreert u dat?
  6. Juridische zaken: mogelijk bij het overhevelen van interne boekenfondsen naar de schoolboekhouding. Mogelijke consequenties van overstappen naar extern boekenfonds.
  7. Communicatie: wat zet u in de schoolgids? Overleg met de MR. Maak duidelijk aan ouders en leerlingen wat wel en niet betaald wordt. Wat valt onder overige schoolkosten (verplicht) en wat onder vrijwillige ouderbijdrage? Maak afspraken over netjes gebruik van de boeken. Hoe informeert u uw personeel?

Zie ook het Stappenplan Leermateriaal VO dat de GEU samen met Onderbouw VO heeft ontwikkeld.